Hình ảnh AI cho báo điện tử: loại bài nào được dùng, ranh giới đạo đức
Hình ảnh AI hợp với bài giải thích, bài đời sống, nhưng không được đứng thay hình chụp thời sự. Phân loại bài, cách ghi chú minh hoạ và bảng kiểm bảy câu trước khi đăng.
Một trang tin địa phương mỗi ngày đăng mười lăm bài. Phóng viên không thể có mặt ở mọi nơi, kho hình chụp thì cũ, mua hình ảnh từ kho quốc tế lại ra toàn người nước ngoài. Hình ảnh AI có vẻ là lời giải: gõ mô tả, mười giây có hình.
Nhưng với tin tức, hình ảnh mang một sức nặng mà bài blog không có: người đọc mặc định hình đi kèm tin là hình thật của sự việc. Đặt một hình ảnh AI vào sai chỗ không chỉ là sai kỹ thuật, mà là đưa thông tin sai tới hàng nghìn người. Bài này vạch rõ loại bài nào dùng được hình ảnh AI, loại nào tuyệt đối không, và cách ghi chú cho minh bạch.
Nguyên tắc gốc: hình ảnh AI không bao giờ là bằng chứng
Mọi quy tắc phía dưới đều xuất phát từ một câu: hình ảnh AI minh hoạ ý, không minh hoạ sự việc. Nó có thể giúp người đọc hình dung một khái niệm ("lãi suất kép", "di cư lao động"), một hoàn cảnh chung ("mùa gặt ở đồng bằng"), một lời khuyên ("cách gia cố nhà trước bão"). Nó không được dùng để người đọc tin rằng "chuyện này đã xảy ra như thế này".
Từ nguyên tắc đó, chia bài thành ba nhóm.
Ba nhóm bài
Nhóm đỏ: không dùng hình ảnh AI
- Tin thời sự có địa điểm, thời gian cụ thể: tai nạn, cháy nổ, thiên tai đang diễn ra, vụ án, biểu tình, sự cố công trình. Một hình AI "đường ngập nước ở phường X" sẽ bị chụp màn hình, cắt bỏ dòng ghi chú và lan đi như hình hiện trường.
- Tin về một người cụ thể: quan chức, doanh nhân, nghệ sĩ, nạn nhân, nghi phạm. AI Hình Ảnh tự từ chối vẽ người nổi tiếng, chính khách; nhưng kể cả người thường cũng không được "vẽ cho giống" để minh hoạ tin về họ. Bộ luật Dân sự 2015, Điều 32 quy định việc sử dụng hình ảnh cá nhân phải được người đó đồng ý — một hình ảnh vẽ ra để người đọc nhận là người đó cũng đụng tới quyền này.
- Tin dựa trên hình chụp làm bằng chứng: phóng sự điều tra, phản ánh của bạn đọc về vi phạm, so sánh trước và sau.
Những bài này dùng hình chụp thật có nguồn, đồ hoạ thông tin (bản đồ, biểu đồ làm từ số liệu thật), hoặc không có hình còn hơn.
Nhóm vàng: dùng được nhưng phải cẩn thận
- Bài phân tích, tổng hợp về một xu hướng: giá nhà, việc làm, thời tiết mùa mưa. Hình ảnh phải chung chung, không gắn với địa danh có thể nhận ra.
- Bài hướng dẫn liên quan sự kiện: "Năm việc cần làm trước khi bão vào". Hình ảnh minh hoạ hành động (buộc mái tôn, chất bao cát) được, nhưng không được trông như hiện trường của cơn bão đang được đưa tin trên cùng trang.
- Bài về một ngành, một nghề: ngư dân, công nhân may, tài xế giao hàng. Không vẽ cảnh tiêu cực gán cho cả một nhóm nghề.
Nhóm xanh: hình ảnh AI hợp nhất
- Bài đời sống, ẩm thực, du lịch kiểu cẩm nang (không phải phóng sự)
- Bài giải thích khái niệm kinh tế, pháp luật, khoa học
- Chuyên mục tư vấn, hỏi đáp bạn đọc
- Bài ý kiến, bình luận (minh hoạ ý của bài, không minh hoạ người viết)
Bảng chọn nhanh
| Loại bài | Hình ảnh AI? | Nếu dùng, cảnh nên thế nào |
|---|---|---|
| Tai nạn giao thông sáng nay | không | — |
| Mười cách giảm tai nạn khi đi xe máy mùa mưa | được | người đội mũ bảo hiểm, áo mưa bộ, đường loáng nước, không biển số đọc được |
| Giá vàng tăng mạnh | vàng | tránh cảnh tiệm vàng có tên; dùng cảnh gia đình bàn chuyện tiền buổi tối |
| Chân dung một nghệ nhân làng gốm | không | hình chụp thật của nghệ nhân |
| Làng gốm mùa cao điểm Tết (bài cẩm nang) | được | lò gốm, dãy bình phơi nắng, người ở xa không thấy rõ mặt |
| Người dân phản ánh rác ở kênh | không | hình chụp của bạn đọc hoặc phóng viên |
| Giải thích "chỉ số giá tiêu dùng là gì" | được | người đi chợ, giỏ hàng, không có bảng giá đọc được |
Ghi chú minh hoạ: viết ở đâu, viết thế nào
Mọi hình ảnh AI trên trang tin đều cần ghi chú. Ghi chú đúng có ba phần: là minh hoạ, do AI tạo, và đặt ở chỗ không bị cắt mất.
- Dưới hình (chú thích): "Hình ảnh minh hoạ do AI tạo." Ngắn, rõ, không cần tên công cụ.
- Trong thẻ alt: mô tả nội dung hình và thêm "minh hoạ". Người dùng trình đọc màn hình cũng cần biết.
- Trên chính hình (khi hình hay bị chia sẻ rời): một dòng chữ nhỏ ở góc dưới, thêm bằng công cụ thiết kế sau khi vẽ — đừng nhờ AI viết dòng này vì chữ do AI vẽ thường sai.
Đặt ghi chú lên chính hình là bước nhiều trang bỏ qua, nhưng đó là cách duy nhất để dòng "minh hoạ" đi theo hình khi bị chụp màn hình. Với các bài nhóm vàng, nên làm.
Các mạng xã hội lớn cũng đã có cơ chế gắn nhãn nội dung do AI tạo. Khi đăng bài kèm hình ảnh lên Trang Facebook hay TikTok của toà soạn, đọc quy định của nền tảng đó và bật nhãn nếu được yêu cầu.
Viết mô tả cho bài nhóm vàng: làm mờ "tính sự kiện"
Một hình ảnh minh hoạ an toàn cho tin tức thường có bốn đặc điểm: không có địa danh nhận ra được, không có mặt người rõ, không có chữ, không có dấu hiệu thời điểm cụ thể. Viết điều này vào mô tả.
Bài "Cách chuẩn bị nhà cửa trước mùa bão":
Câu "trời âm u nhưng chưa mưa, không có nước ngập" là chỗ quan trọng: hình ảnh cho thấy việc phòng ngừa, không cho thấy thiệt hại. Người đọc không thể nhầm nó với hình chụp bão.
Bài "Lao động trẻ rời quê lên thành phố" (bài phân tích):
Cảnh có nhiều người thì chọn hạng Max — hạng hiểu mô tả kỹ nhất, vẽ đông người tương tác ổn định nhất. Cảnh không người, cảnh không gian chọn Plus cho rẻ (500đ/hình ảnh). Bảng giá đầy đủ ở mục bảng giá.
Bảng kiểm bảy câu trước khi đăng
Trước khi gắn một hình ảnh AI vào bài tin, trả lời từng câu. Có một câu "có" ở bốn câu đầu là đổi hình.
- Người đọc có thể nghĩ đây là hình chụp của chính sự việc trong bài không?
- Có người cụ thể nào bị nhận ra hoặc bị gán vào hình không?
- Có địa danh, biển hiệu, biển số xe đọc được không?
- Hình có cho thấy thiệt hại, thương vong, bạo lực không?
- Đã có ghi chú "minh hoạ do AI tạo" dưới hình chưa?
- Thẻ alt đã mô tả đúng và có chữ "minh hoạ" chưa?
- Nếu hình bị chụp màn hình và chia sẻ rời, nó có gây hiểu lầm không?
Câu 7 là câu khó nhất. Nếu câu trả lời là "có thể", thêm dòng ghi chú lên chính hình hoặc chọn cảnh khác chung chung hơn.
Quy định nội bộ một trang cho toà soạn nhỏ
Trang tin có nhiều cộng tác viên thì quy tắc phải viết ra, không thể chỉ nằm trong đầu tổng biên tập. Một trang giấy là đủ, ví dụ:
Điều 5 nghe thừa nhưng rất có ích: dòng "Câu lệnh vẽ" hiện dưới mỗi kết quả là bản ghi chính xác máy đã vẽ theo gì. Chép nó vào ghi chú nội bộ của bài, mất mười giây.
Lỗi hay gặp và cách sửa
Vội đăng tin nóng, lấy tạm hình AI "cho có". Đây là lỗi nghiêm trọng nhất. Tin nóng thà không hình, hoặc dùng đồ hoạ đơn giản có tên chuyên mục, còn hơn hình AI trông như hiện trường.
Hình minh hoạ người dân tộc thiểu số, người nghèo theo khuôn mẫu. Máy vẽ hay kéo về hình ảnh rập khuôn khi mô tả chung chung. Mô tả cụ thể hành động và hoàn cảnh, tránh tính từ gán nhãn ("nghèo khổ", "lạc hậu"), và nhờ người trong cộng đồng đó xem trước nếu có thể.
Hình chứa chữ vô nghĩa giả tiếng Việt. Biển hiệu, báo in, màn hình trong hình ảnh AI thường đầy ký tự lạ. Ở trang tin, thứ này làm người đọc nghi ngờ cả bài. Luôn thêm "không có chữ, không có biển hiệu" vào mô tả và kiểm tra lại.
Dùng một hình minh hoạ cho nhiều bài khác nhau. Người đọc thường xuyên sẽ nhận ra, và nghĩ trang tin làm ẩu. Xem cách lập sổ cảnh ở bài tránh trang web toàn hình ảnh na ná nhau.
Tóm lại
Hình ảnh AI là công cụ tốt cho phần "giải thích" của trang tin, và là công cụ nguy hiểm cho phần "đưa tin". Phân bài vào ba nhóm, ghi chú rõ ràng, và đi qua bảy câu kiểm tra trước khi đăng. Khi đã chắc chắn bài thuộc nhóm xanh hoặc vàng, vào ô vẽ với một mô tả đã "làm mờ tính sự kiện". Mọi hình ảnh đã tạo nằm trong kho hình ảnh đã tạo để toà soạn tra lại khi cần.
